گاهى هم جاهل به حكم ، ولى عالم به موضوع است اجمالا يا تفصيلا كه شبههء حكميه باشد احتياط ندارد . و گاهى جاهل به موضوع است و لو عالم به حكم كلى كه شبهه موضوعيه باشد ؛ در اينجا هم احتياط لازم نيست . تبصره : در مسئله قضا و فوائت بعضى از واجبات شرعيه كه بر انجام آنها در خارج از وقت دليل خاص داريم ، از قبيل نمازهاى يوميّه و صوم و . . . ، گاهى مكلف شك دارد كه آيا نمازى از او فوت شده تا مشمول امر اقض ما فات بشود يا خير ؟ در اينجا بالاتفاق اصل برائت جارى مىشود . نيز گاهى علم تفصيلى دارد به اينكه مثلا سه نماز از صلوات يوميّه او فوت شده و تفصيلا هم مىداند كه نماز صبح و عصر و مغرب بوده و ترتيب را هم مىداند كه سه نماز فوق از او فوت شده ، به مقتضاى علم تفصيلىاش عمل كند ، و گاهى مىداند كه سه نماز فوق از او فوت شده ولى ترتيب را نمىداند ، در اينجا اقوال فراوان است كه در كتب فقهى مطرح است . گاه مىداند كه يك نماز از نمازهاى پنج‌گانهء او فوت شده ، ولى كدام است نمىداند ؛ در اينجا هم بايد سه نماز بخواند تا يقين به فراغ حاصل شود . گاهى علم اجمالى دارد كه نمازهايى از او فوت شده ، ولى نمىداند كه آيا 10 نماز است يا 20 نماز ، كه دوران امر ميان اقل و اكثر استقلالى است و مورد بحث ما همين قسم است . در اين قسم مشهور فقهاى شيعه از مفيد تا شهيد ثانى رحمهم اللّه به اتيان اكثر فتوا داده‌اند ، منتهى گروهى از قبيل علامه رحمه اللّه گفته‌اند : بايد مقدارى نماز قضا به جاى آورد كه ظن غالب به فراغ ذمّه حاصل كند و تحصيل علم لازم نيست ، چون مشقت دارد و جماعتى از قبيل شهيد اول و ثانى رحمهم اللّه گفته‌اند : مادامىكه ممكن است بايد تحصيل علم به امتثال پيدا كند ؛ چون اشتغال يقينى مستدعى فراغت يقينى است . سؤال : فلسفهء اين فتواى مشهور چيست ؟ جواب : وجوهى براى اين فتوا ذكر شده كه ما به اهم آنها اشاره مىكنيم : 1 . قاعدهء اشتغال : علم اجمالى به اصل التكليف داريم و علم اجمالى هم منجز تكليف است و امر اقض ما فات برعهدهء ما مىآيد . وقتى اشتغال يقينى به تكليف آمد